Etiketsiz ama mesafeli bir kuşak
Siyasi etiketleri sökmeye meyleden bir kuşak, siyasetin bugüne kadar kuramadığı ortak zemin için belki de en uygun malzeme. Ama kaygılarına kulak vermeden bu mümkün değil.
6 Kasım Cuma günü, Türkiye Gençlik STK’ları Platformu’nun (TGSP) “Türkiye’nin Gençleri 2026” saha araştırmasının, İlim Yayma Vakfı Mütevelli Heyeti Başkanı Bilal Erdoğan’ın katılımıyla gerçekleşen tanıtım toplantısındaydım. ADA Araştırma’nın TGSP adına yürüttüğü çalışma, bu yılın mart ve nisan aylarında Türkiye’nin tüm coğrafi bölgelerinden 34 ilde, 15 ile 30 yaş arasındaki 8 bin 103 gençle yapılmış. Aynı soruların 2020 ve 2023’te de sorulmuş olması, araştırmayı bir anlık fotoğraftan çok altı yıllık bir değişim kaydına dönüştürüyor.
Salondan çıkarken dinlediklerimden aklımda kalanların arasında iki bulgu öne çıkıyordu. Birincisi gençlere kendilerini hangi siyasi kavramla tanımladıkları sorulduğunda en çok verilen cevap bir kavram olmamış; gençlerin yüzde 24,7’si “Bunların hiçbiri beni tanımlamıyor” diyor. İkincisi, farklı siyasi görüşten biriyle komşu olmak istemeyenlerin oranı ise altı yılda yüzde 23’ten yüzde 38’e çıkmış.
İlk bakışta bu iki bulgu birbiriyle çelişkili imiş gibi geliyor; etiketlerden kurtulan bir kuşağın daha rahat ve daha geniş bir dünyada yaşamayı istemesi beklenirdi.
Bugün bu yazıda, bu gençlik saha araştırmasının bize bu çelişki hakkında ne söylediğine bakmak istedim.
Etiketsiz ama mesafeli
Araştırmaya göre, siyasete hiç ilgi duymadığını söyleyen gençlerin oranı 2020’de üçte birken bugün yarıya yaklaşmış durumda. Adı konmuş siyasi kimlikler arasında Atatürkçülük hâlâ ilk sırada, ama üç yıl öncesine göre gerilemiş. Kendine milliyetçi diyenler de yavaş yavaş azalıyor. Buna karşılık vatan sevgisini ve aileyi önemli bulanların oranı onda dokuzu aşmış.
Bu tablo bize şunu söylüyor: Gençler değerlerinden değil, o değerlerin siyasi kılıfından uzaklaşıyor. Vatanını seven ama kendine milliyetçi demeyen, Atatürk’e bağlı ama bu bağlılığı bir siyasi kimlik gibi taşımak istemeyen bir genç tipi çıkıyor karşımıza.
Araştırmanın “kiminle komşu olmak istersin”, “kiminle istemezsin” soruları ise bu çekilmenin öbür yüzünü gösteriyor. Farklı siyasi görüşten, farklı ana dilden ya da farklı kökenden biriyle komşu olmak isteyenler, üç başlıkta da altı yılda 17 ila 21 puan arasında azalmış. Bu düşüş hayli yüksek bir oran.
Raporun da hatırlattığı gibi burada ölçülen gerçek bir davranış değil, söylenen tercih. Azalmanın bir kısmı da açık bir reddediş yerine kararsızlık yönüne gitmiş. Ama yine de eğilim belli: Kutuplaşma sandıktan çıkıp apartman kapısına kadar gelmiş görünüyor.
Yeni kuşak özetle etiketleri bırakıyor ama mesafeyi bırakmıyor.
Geçim, güvence ve makine
Bu bir içe kapanış ve biçe kapanmanın arka planında yine ekonomi var desek yanılmaz ve yanıltmayız. Mutsuz olduğunu söyleyen gençlerin neredeyse yarısı sebep olarak ekonomik durumunu gösteriyor. Asıl dikkat çeken şeyse kaygının nerede başladığı… Yalnızca okuyan gençlerde mutsuzluk oldukça düşük; okumayıp çalışan gençlerde ise dört katından fazla. İyimserlik okulda kalıyor, kaygı ilk işle beraber başlıyor.
Gençlerin bu kaygıya verdiği cevap da tutarlı aslında. Kamuda çalışmayı hayal edenler artık özel sektörü isteyenlerin iki katına yaklaşmış. Zenginliğe verilen önem altı yılda neredeyse hiç değişmemiş. Değişen şey, güvencenin zenginlikten önce gelmesi…
Yapay zekâ ise bu hesaba yeni bir bilinmeyen ekliyor. Her iki gençten biri teknolojideki gelişmelerle “çok ilgili” olduğunu söylüyor. Ama yaklaşık her on gençten dördü, yapay zekânın bugünkü işini ya da gelecekteki mesleğini elinden alabileceğini düşünüyor. Bu kaygı çalışanlarda ve kadınlarda daha yüksek. Yani aynı teknolojik araç, dünyada olduğu gibi bizde de hem merakın hem de tedirginliğin konusu olmuş.
Haberi sosyal medyadan alan kuşak
Peki bu gençler dünyayı nereden takip ediyor? Haber için ilk adresleri Instagram, ikincisi X. Televizyon ancak üçüncü sırada geliyor. Her üç gençten biri hiç televizyon izlemediğini söylüyor. Her beş gençten biri ise günde yedi saatten fazla internette geziyor. Haberi gazete ya da dergiden aldığını söyleyenler yüzde 2’nin altında… Bu tablo, medyanın üzerinde uzun uzadıya düşünmesi ama önce önyargı ve alışılagelmiş düşünce kalıplarından uzaklaşması gereken bir durum ortaya koyuyor.
Sosyal medya, insanın zaten ilgilendiği şeyi önüne getiren bir araç. Bakın, bu araştırma, ekran başında geçen sürenin komşuluk kurma mesafesini artırdığını göstermiyor. Zaten iki bulgu arasında böyle bir bağ kurmak için başka veriler de gerekir. Ama ikisinin aynı dönemde birlikte yükselmesi üzerinde durmayı hak ediyor. Bunda bana kalırsa algoritmalardaki değişimin etkisi var. Sosyal medya bir zamanlar karşınıza sizden farklı olanı, belki de yakın çevrenizde hiçbir zaman tanışmayacağınız birilerini çıkartıyordu. Ama bugün artık sosyal medya matematiği daha çok tek tipleştirmeye dönük; bir kere beğendiğini binlerce kez göstermeye ve insanı yankı odalarına hapsetmeye odaklı.
Raporun kendi genel değerlendirmesi ortaya çıkan tabloyu daha iyimser okuyor ve bu okuma haksız da sayılmaz. Mutluluk altı yılda artmış. Gençler arasında kendilerine değer verildiğini düşünenler çoğalmış. En güvenilir kurum sorusuna “hiçbiri” diyenler 2023’teki zirveden geri dönmüş. Rapor bu yüzden ortadaki tabloya bir geri çekilme değil, “bir uyum ve yeniden konumlanma” diyor. Ve şunu da ekliyor, gençler bugün artık büyük vaatler yerine kendi emeklerine, ailelerine ve gündelik huzurlarına yaslanıyor.
Bu okuma doğru olabilir. Ama uyum, insanın kendini korumak için küçülmeye gitmesine de dönüşebilir: Aile, ekran ve güvenceli bir masa… O dar dairenin dışında kalanlarsa anket kâğıdında “istemem” ya da “kararsızım” sütununa yazılıyor olabilir.
Siyasi etiketleri sökmeye meyleden bir kuşak, siyasetin bugüne kadar kuramadığı ortak zemin için belki de en uygun malzeme. Ama kaygılarına kulak vermeden bu mümkün değil. Karar vericilerin ve her kesimden politika yapıcıların bu kaygıları göz ardı etmemesi dileğiyle…
