Hazar: İki savaşın ortak ikmal hattı

Bugünkü savaşların dinamiğini ve Rusya ile İran’ın sahaya yansıttığı gücün arka planında yatanı anlamak Hazar Denizi’nin neden stratejik hedef olduğunu anlamak bakımından bir hayli önemli.

ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), 7 Kasım 2026’da İran’ın kara yollarını ve Hazar Denizi üzerinden yürüyen sevkiyatlarını hedef alan yeni bir birim kurulduğunu açıkladı. CENTCOM Komutanı Brad Cooper’ın yaptığı açıklamaya göre bu birimin adı Task Force Iron Gate, yani Demir Kapı Görev Gücü…

Demir Kapı Görev Gücü’nün açıklanan amacı, İran’ın kara yollarını ve Hazar Denizi’ni kullanarak gelişmiş silah, çift kullanımlı teknoloji ve yaptırım kapsamındaki malzeme taşımasını, ayrıca “yasa dışı gelir akışlarını” engellemek…

ABD Başkanı Donald Trump da ertesi gün söz konusu birimin tüm gücüyle devrede olduğunu yazdı ve şöyle dedi: “Tarihin en büyük deniz ablukasıyla birlikte, İran’a çok az şey girip çıkıyor.”

Çok fazla detayın kamuoyu ile paylaşılmadığı bu görev gücü yaklaşık 20 asker ve sivilden oluşuyor ve Florida’nın Tampa kentindeki karargâhta çalışacak. ABD’nin Hazar’da tek bir gemisi bile yok.

O zaman sormamız gereken soru şu: Washington, ulaşamadığı bir denizi neden ve nasıl hedef ilan ediyor?

Kapılar ayrı bir soru

CENTCOM’un paylaştığı haritalı görselde İran’ın çevresi tamamıyla çevrelenmiş. Sınır ülkeleri arasında elbette Türkiye de var. Ancak İran’a komşu başkentlerin hiçbirinden CENTCOM’la bir iş birliği açıklaması gelmedi. Pakistan ise daha Mayıs ayında İran’a giden yükler için kara yollarını açmıştı.

King’s College London’dan Andreas Krieg’in Al Jazeera’ya yaptığı açıklamada belirttiği gibi, “yirmi kişi binlerce kilometrelik sınırı denetleyemez.” Sınır kapıları mevzusu komşuların vereceği karara bağlı açık bir soru olarak duruyor. Asıl hikâye ise denizde ama bu sefer Hazar Denizi’nde…. Temmuz ayında buranın önemine yine notbir.com’daki ‘Hazar’da birbine değen iki savaş’ başlıklı yazımda değinmiştim. (https://notbir.com.tr/yazar/merve-sebnem-oruc/hazar-da-birbirine-degen-iki-savas)

Bugünkü savaşların dinamiğini ve Rusya ile İran’ın sahaya yansıttığı gücün arka planında yatanı anlamak Hazar Denizi’nin neden stratejik hedef olduğunu anlamak bakımından bir hayli önemli.

Kaleciyi yoran şut

Askerî literatürde bunun adı doyurma saldırısı; yaygın kullanım şekliyle “satürasyon”. Mantığı basit: Bir hava savunma sistemi aynı anda ancak belirli sayıda hedefi izleyip vurabilir. O sınırı aşacak kadar çok hedef gönderirseniz bir kısmı mutlaka geçer. Kalecinin üzerine aynı anda on top atmak gibi…

Eylül ayında Husilerin gerçekleştirdiği, Washinton ile Riyad’ın büyük ölçüde İran’a bağladığı saldırılar, Suudi Arabistan’ın en kritik petrol tesisleri dahil olmak üzere tüm hava sahasının alçaktan gelen dron ve seyir füzesi sürüleri karşısında ne kadar savunmasız kaldığını gösterdi. Bu yöntem İran’ın, ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta başlattığı savaşta Körfez’deki stratejik hedeflerine yönelik saldırılarında da uyguladığı yöntem…

Rusya ise aynı yöntemi Ukrayna’da sanayileştirmiş durumda desek yeridir. Ukrayna Hava Kuvvetleri’ne göre Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik saldırılarında satürasyon önemli bir yer tutuyor. Bazen bir gecede yüzlerce dron ve onlarca füze aynı anda gönderiliyor.

Ama mesele sadece bu değil. Saturasyon saldırılarının kilidi işin aritmetiğinde yatıyor. 40-50 bin dolarlık bir dronu düşürmek için kimi zaman milyonlarca dolarlık bir önleyici füze harcanıyor. Bu dronlardan onlarca, yüzlerce fırlatıldığında karşı tarafa maliyetini ve illa bazılarının hedefi bulma realitesini bir arada düşünün.

Arada bir de cephane taşımayan, tuzak dronlar da var ve bunlar maliyeti iyice düşürüyor. Ama önleyici hava savunma sisteminin hangi dronun dolu hangisinin boş olduğunu bilmesi mümkün değil. İşte bu tuzak dronların görevi hedef vurmak değil, savunmaya füze harcatmak…

Bu yüzden satürasyon saldırılarında savunmayı delen şeyin silahın kalitesi değil, sayısı olduğunu söylemek gerekir. Sayıyı belirleyen de ikmal hattıdır. Hazar Denizi işte burada devreye giriyor.

Sayıyı taşıyan su yolu

Hazar, Rusya ile İran’ı üçüncü bir ülkenin topraklarına uğramadan birbirine bağlayan tek yol. 2022’den bu yana bu yol iki yönde de yoğun olarak işliyor.

Ukrayna savaşının ilk yıllarından itibaren taşınan yük güneyden kuzeye akmaya başladı. CNN, Mayıs 2023’te İran’ın Shahed dronlarını büyük olasılıkla Hazar üzerinden Rusya’ya gönderdiğini yazdı. Ağustos 2025’te Ukrayna, Astrahan bölgesindeki Olya limanında Shahed parçası ve mühimmat taşıyan Port Olya-4 gemisini bu iddiayla vurdu. 25 Temmuz 2026’da ise Hazar’da İran bağlantılı yük gemilerini yine aynı gerekçeyle hedef aldı. Tahran bu iddiayı reddetse de Kiev İran’ın Rusya’ya Shahed dronları başta olmak üzere Hazar’dan yoğun olarak mühimmat aktardığı iddiasında ısrarcı.

2026’daki İran savaşıyla birlikte yük akışına ikinci bir yön eklendi. 18 Mart’ta İsrail, İran donanmasının kuzey filosuna ev sahipliği yapan Hazar’daki Enzeli Limanı’nı vurdu. Nisan ayı başında Financial Times, Batılı bir istihbarat kaynağına dayanarak Rusya’nın İran’a dron gönderdiğini yazdı; Moskova ise haberi yalanladı. NBC News da 17 Ağustos’ta, Avrupa kaynaklı resmi bir belgeye dayanarak Rusya’nın İran’a Hazar üzerinden mühimmat, dron parçası ve TNT taşındığını aktardı.

Bu hikayenin arka planında şöyle bir detay da var: İran Rusya’ya yalnızca Shahed dronlarını vermedi, tasarımı da verdi. Rusya o tasarımı 2023’ten bu yana Ukrayna’da sahada sınayarak Tataristan’daki tesislerde geliştirdiği Geran-2’ye dönüştürdü ve seri üretime geçirdi.

Füzeler emekli olmadı

Çizdiğim bu tabloya iki güçlü itiraz yöneltilebilir. Birincisi, İran’ın caydırıcılığının belkemiği hâlâ balistik füzeler… Ne var ki doyurma saldırısı da füzeyle birlikte işliyor: Ucuz dron savunmayı yoruyor, pahalı füze arkadan vuruyor. Yani füzeler geri plana düştü diyorum zannedilmesin.

İkincisi, dron yalnızca Moskova’nın ya da Tahran’ın silahı değil. Ukrayna zaten dron savaşlarının öncüsü addediliyor. Kiev insansız deniz araçlarıyla Rus Karadeniz Filosu’nun büyük kısmını Sivastopol’dan Novorossiysk’e çekilmeye zorladı; uzun menzilli dronlarla da Rus rafinerilerini vuruyor.

Ama bu iki itiraz tezimi zayıflatmıyor, aksine doğruluyor: Avrupa’daki Ukrayna-Rusya savaşı da, İran’ın ABD’yle savaşı da aynı asimetriden besleniyor. Ve bu asimetrinin besini büyük ölçüde Hazar Denizinden yapılan sevkiyatlarla Rusya’dan İran’a, İran’dan da Rusya’ya gidiyor. Bu ikmal hattını görmezden gelirseniz birini Avrupa’nın diğerinin Orta Doğu’nun savaşı sanır, arka kapıdan birbirlerine bağlandıklarını kaçırabilirsiniz.

Kapısı olmayan deniz

Hazar hattını bugüne kadar hedef alanlar yukarıda söylediğim gibi Kiev ve Tel Aviv oldu. ABD burayı şimdiye kadar hedef almadı. Bunun önünde coğrafi engelin yanı sıra bir de hukuki engel de var. Beş kıyıdaş ülkenin 2018’de imzaladığı Aktau Sözleşmesi, kıyısı olmayan devletlerin Hazar’da silahlı kuvvet bulundurmasını yasaklıyor. Tahran, sekiz yıldır onaylamadığı bu sözleşmeyi bu yıl Temmuz’da acele koduyla meclise gönderdi. Bunun savaşla ilgisi olmadığını söylense de zamanlama kendi başına dikkat çekici… Hattı ciddi biçimde hedeflemek ise Rusya ile doğrudan sürtüşmeye girmek demek.

Washington’da CENTCOM’un kurduğu yeni görev gücüne dönük eleştiriler de var. Bu eleştirilerin başında İran savaşına itiraz ederek istifa eden eski Ulusal Terörle Mücadele Merkezi Direktörü Joe Kent var. Kent yeni görev gücünü “Başkan Yardımcısı İranlılarla müzakere etmeye çalışırken CENTCOM’un İran’daki gerilimi tırmandırmaya çalışması” olarak niteledi. İran Devrim Muhafızları ise planı “sadece bir kelime oyunu” diyerek küçümsedi.

Demir Kapı’nın elindeki en gerçekçi araç, gemileri, nakliye şirketlerini ve bankaları yaptırım listesine almak gibi görünüyor; bu da yıllardır denenen bir yöntem. Ama ya daha ötesi de hedefleniyorsa?

Bahsettiğim satürasyon saldırılarının ikmal hattının kesilmesi şimdiye kadar Ukrayna için stratejik öneme sahipti ve Kiev bu konuyu her fırsatta dile getiriyordu. Ya Washington bu konuda bir baskı da Tel Aviv’den geliyorsa…

O zaman işin rengi değişebilir demektir.

Merve Şebnem Oruç