Şenzen’de Yalta aramak

Okuduğunuz Yazı
Şenzen’de Yalta aramak

İçerik

O beklenen fotoğraf karesi verildiğinde, masada olmayanlar adına, ya da onların hakkında, kim neleri konuşmuş olacak?

ABD, Rusya ve Çin liderleri, 19 Kasım Perşembe günü, yani bugün Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesinin marjında Çin’in Şenzen kentinde ilk kez üçlü olarak bir masada oturacak. Bu buluşmadan somut bir anlaşma çıkması beklenmiyor. Ancak yine de bu zirvenin takvimi bile daha kesinleşmemişken adı çoktan konmuştu: Yeni Yalta.

Belirtmek gerekir ki, Yalta benzetmesi bir noktayı doğru yakalarken, diğerini kaçırıyor. Çünkü dünyanın paylaşılıp paylaşılmayacağını, paylaşılacaksa da neyin paylaşılacağını anlamak için, önce masada neyin olduğuna bakmak gerekiyor.

Masada olan ve olmayanlar

Beyaz Saray’ın açıkladığı gündemin ilk sırasında nükleer silahlar var. ABD ile Rusya arasındaki son silah kontrol anlaşması New START, Şubat 2026’da sona ermişti. O günden beri dünyanın en büyük iki nükleer cephaneliği, yarım asırdan uzun bir süre sonra ilk kez, herhangi bir sınırlama tavanına tabi olmadan yeni bir anlaşma yapılmasını ya da en azından eskisinin uzatılmasını bekliyor. ABD Başkanı Trump bu yıl Moskova’nın anlaşmayı bir yıl uzatma teklifini reddetmişti çünkü onun yerine, yükselen nükleer güç Çin’i de içine alan yeni bir çerçeve çizmek istiyor. Pentagon tahminlerine göre bugün Çin’in 600’ü aşkın nükleer başlığı var. Ancak ABD ve Rusya’nın her ikisinin de elinde 5 binden fazla başlık olduğunu unutmayalım.

İkinci başlık ise kuşkusuz İran’daki savaş… Ancak İran’ın, en yakın iki dostunun, savaştaki düşmanıyla kendisinin olmadığı bir masada geleceği hakkında konuşmasını nasıl karşılayacağı ayrı bir merak konusu… Trump’ın bu masanın kendisini kısıtlamasına izin verip vermeyeceği de ayrı bir soru işareti…

Avrupa basınına konuşan ABD’li bir yetkiliye göre Ukrayna, Trump’ın bilerek uzak duracağı bir konu… Pekin de Ukrayna-Rusya savaşını öncelikle bir Avrupa meselesi olarak görüyor. Onlar konuşmazsa Putin’in konuşmak isteyeceğini de düşünmek abes olur. Daha da abes olansa, bu toplantıda dünyayı paylaşması beklenenlerin Avrupa ve Asya’nın kesişim noktasındaki bir savaşı konuşmaması…

Ama masada adı konmamış bir başlık daha var. ABD Ticaret Bakanlığı bu toplantıdan üç gün önce, Çinli şirketlerin üçüncü ülkelerdeki veri merkezleri üzerinden gelişmiş çiplere erişimini kapatan bir kural çıkardı. Son günlerde başarılı CEO’sunu casusluk, aşk skandalı ve çip meselesi üçgeninde kaybeden Nvidia da Washington’ın izin verdiği çiplerin Çin’e sevkiyatını durdurduğunu açıkladı. Yapay zekanın, siber saldırıların, altyapı çökmelerinin hiç olmadığı kadar öne çıktığı bugünlerde hammaddesi değerli madenlerden çiplere uzanan baş döndürücü mücadelenin, bu masanın en kritik başlıklarından olduğunu söylemek gerek.

Yalta’nın paylaşılacak bir ganimeti vardı

Yalta’yı Yalta yapan, üç liderin aynı odada birlikte oturması değildi. Şubat 1945’te Roosevelt, Churchill ve Stalin aynı safta savaşıp kazanmış ülkelerin liderleri olarak, yenilmek üzere olan ortak bir düşmanın topraklarını masaya yatırmıştı. Almanya dört işgal bölgesine ayrılmıştı, Birleşmiş Milletler’in temelleri de o gün o masada atılmıştı. Demem o ki, o gün bir paylaşım mümkündü, çünkü ortada birlikte kazanılmış bir savaş ve bölüşülecek bir ganimet vardı.

Şenzen’de ise böyle ortak bir kazanç tablosu yok. Üç lider de masaya farklı hesaplarla oturuyor. Trump önümüzdeki yıl Demokratların kontrolündeki bir Kongre ile karşılaşacak olmanın baskısıyla tarihî bir fotoğraf ve dış politikada somut bir başarı arıyor.

Putin, Ukrayna’da Moskova’nın şartlarıyla gerçekleşecek bir son için ABD-Çin ikilisinin yanında tam anlamıyla bir süper güç olarak tescillenmeyi hedefliyor. 18 Kasım’da Şi ile görüşürken bunu saklamadı ve “daha adil, çok kutuplu bir dünya düzeni” kurulmasından söz etti.

Şi Jinping ise bu ev sahipliğinden prestij bekliyor ancak ne nükleer sınırlamaya ne de Ukrayna’nın gündeme gelmesine sıcak bakıyor. Çin Dışişleri Bakanlığı Ekim ayında, üçlü nükleer silahsızlanma görüşmelerine katılmalarını beklemenin “ne adil, ne makul ne de gerçekçi” olduğunu zaten ilan etmişti. Ayrıca Çin’de yaklaşan Komünist Parti Kongresinde dördüncü dönemi garantilemeyi amaçlayan Şi’nin Çin’in resmi ajandasının dışına çıkması beklenmez.

Ama tarihin garip bir cilvesinin de burada ortaya çıktığını belirtmeden geçmek de olmaz. 1945’te Yalta’da Çin’in kaderi de masaya yatırılmış, Mançurya’daki limanlar ve demiryolları konusunda Sovyetlere Çin’e danışılmadan ödünler verilmişti. Yani bugün yeni Yalta’ya ev sahipliği yapan o ülkenin, yani Çin’in, eski Yalta’nın paylaşım masasında yer aldığını unutmamak gerekiyor. Demek ki yüz yıldan kısa sürede, süper güçlerin rolleri de masalarda size biçtiği roller de değişebiliyor, değiştirilebiliyor.

Fotoğraftan ibaret değilse

Ancak Yalta benzetmesi ne kadar çok yapıldıysa, bir o kadar da bu benzetmeye yapılan eleştiri gördük.

Buna bir paylaşım masası değil, sadece bir fotoğraf çekimi diyenlerin sayısı da hiç de az değildi. Örneğin CNN’in tespitiyle toplantının bağlayıcı bir gündemi bile yok. Kremlin Sözcüsü Peskov bile Yalta benzetmesini reddetti ve Şenzen’de varılacak olası bir uzlaşmanın başkalarına dayatılamayacağını vurguluyor.

Ancak yakın geçmişin bize başka bir hikâye anlattığını da unutmamak lazım. Ağustos 2025’teki Alaska Zirvesi de anlaşmasız bitmişti; fakat Ukrayna basınının dikkat çektiği gibi, Moskova o günden beri Alaska’yı tüm taleplerinin çıkış noktası olarak anıyor. Ben de bu toplantıyı Yalta’ya benzetmenin abartı olduğunu düşünsem de, imzasız toplantıların da tarihe geçme konusunda imzalı olanlardan geride kalmadığını düşünenlerdenim. Böyle zirvelerin sonrasında, masada olmayanlar için bağlayıcı olan çıktıları ise, zaten yazılı metinlerde değil, masanın katılımcılarının zaman içinde sessiz kaldıkları, görmezden geldikleri ya da itiraz etmedikleri konularda görüyoruz.

Odada olmayanların söz hakkı

Bu yüzden Şenzen’den çıkacak en önemli şey ortak bir bildiri olmayacak. Üç küresel güç arasında hangi konuların konuşulmadığı da en az konuşulanlar kadar anlamlı olacak.

Örneğin eğer Ukrayna tamamen gündem dışı kalırsa, bu Kiev için bir güvence mi, yoksa kararın kapalı kapılar ardında çoktan verildiğinin bir işareti mi olur. Ya da İran… İran konusunun hiçbir şekilde gündeme gelmemesi durumunda Trump bunu kendisine olası bir yeni saldırı konusunda yeşil ışık olarak görür mü? Yani Tayvan’dan Tokyo’ya masada olmayan tüm başkentler şimdi aynı hayati soruyu soruyor: O beklenen fotoğraf karesi verildiğinde, masada olmayanlar adına, ya da onların hakkında, kim neleri konuşmuş olacak?

Yazı Hakkında ki Düşünceniz?
Çok Beğendim
0%
Beğendim
0%
Orta Karar
0%
Sevmedim
0%
Hiç İyi Değil
0%
Yazar Hakkında
Merve Şebnem ORUÇ